جاذبه های گردشگری

سازه های آبی شوشتر | عظمت معماری دوران هخامنشی + عکس

هخامنشیان در تاریخ حکومت خود یادگاری‌ها و بناهای حیرت‌انگیزی را برای ایرانیان به جا گذاشته‌اند. بناهایی مانند تخت جمشید و پاسارگار و نقش رستم که هرکدام با معماری منحصربه‌فرد و دیدنی در لیست بهترین‌های دنیا قرار دارند. اما بعضی از سازه‌ها علاوه‌بر زیبایی و شکوه، به دلیل ساختار مهندسی و حساب شده‌ای که دارند معروف هستند. یکی از این یادگارهای معماری مهندسی که ساخت آن تا دوران ساسانیان طول کشید، سازه های آبی شوشتر هستند. با سفرزون همراه باشید تا از این سازه‌ی باشکوه در استان خوزستان بیشتر بدانید.

تاریخچه سازه های آبی شوشتر

پیش از هر چیز باید اشاره کنیم که سازه های آبی شوشتر دارای قدمتی بسیار غنی هستند و ساخت آنها به دوران هخامنشیان باز می‌گردد. سازه های آبی شوشتر را باید یکی دیگر از افتخارات ایرانیان دانست که از گذشته به یادگار مانده است. این اثر تاریخی که حتی در یونسکو نیز به ثبت رسیده، با توجه به علم مهندسی و ابزارآلات آن زمان، واقعا یک پدیده بسیار عجیب محسوب می‌شود.

جالب است بدانید که شهر شوشتر، دارای پیشینه‌ای هزاران ساله است و قدمت آن به دوران پارینه سنگی و پیش از تاریخ باز می‌گردد. دلیل رونق همیشگی شوشتر در تاریخ، مجاورت آن با رودخانه خروشان کارون بوده است. از طرفی نزدیکی با معبد چغازنبیل، این شهر را میان عیلامیان بسیار معتبر کرده بود. همه این دلایل باعث شدند تا اولین تمدن‌های ایرانی، در شوشتر شکل بگیرند.

اولین سنگ سازه های آبی شوشتر به دست کوروش کبیر بنا شد. دوران هخامنشی را می‌توان نقطه اوج تمدن، هنر و علم ایرانیان دانست. آنها با یک مهندسی بسیار دقیق، این سازه صنعتی و آبی را ساختند تا بتوانند بر طبیعت چیره شوند. این بنا بارها و بارها در دوران ساسانی، سلجوقی، قاجار و حتی پهلوی باز سازی شد. اما نهایتا سیلی عظیم در سال ۱۳۴۲، آسیبی شدید به این سازه عظیم وارد کرد.

سازه های آبی شوشتر

سازه های آبی شوشتر ، بزرگ‌ترین صنعت قبل از انقلاب صنعتی

هخامنشیان این سازه را برای بهره بردن بیشتر از آب جاری ساختند. با گذشت زمان، بخش‌های مختلفی به این سازه‌ی خشتی اضافه شد تا بزرگ‌ترین موزه آب ایران باستان را شکل دهد. آن‌چه درباره‌ی سازه های آبی شوشتر جالب است، طرح کاملا مهندسی این بنا است. پل‌ها، بندها، آسیاب‌ها، کانال‌ها و تونل‌های هدایت آب همگی با ریزترین محاسبات ریاضی و زیست محیطی در میانه‌ی آب های جاری ساخته شده‌اند تا تامین آب شهر و آب مورد نیاز زمین‌های کشاورزی به بهترین شکل صورت گیرد.

ساخت این سیستم آب رسان و کاربری درست آن در حدود ۱۷۰۰ سال پیش آن‌قدر حیرت انگیز است که امروز هم با وجود آسیب‌های جدی که به بنا وارد شده، یکی از مهم‌ترین بخش‌های شهر شوشتر و ایران است.

سازه های آبی شوشتر
سازه های آبی شوشتر ،نماد آبادانی

معماری سازه های آبی شوشتر

معماری سازه های آبی شوشتر را می‌توان یکی از عجایب تاریخ دانست. در آن دوران ساخت چنین بنای عظیمی با ابزارهای ساده، نیاز به دانش بسیار بالایی داشت. به منظور آب بندی کامل سازه، مهندسان آن زمان، در دل سنگ و ساروج شوشتری، حفره‌هایی ایجاد کردند تا این بنا هزاران سال به خوبی باقی بماند. یکی از مهم‌ترین وظایف معماری سازه های آبی شوشتر، انحراف آب کارون به سمت دیگری بود. این کار با ظرافت کامل انجام شد و کف این نهر را به خوبی آب بندی کردند تا بستر آن در مرور زمان تخریب نشود. پس از آن آب باید پشت سدی بلند جمع می‌شد و در نهایت از حفره‌هایی که بر روی صخره و ساروج ایجاد شده بود، عبور می‌کرد. جالب است بدانید که آب را ابتدا از آسیاب‌های آبی عبور می‌دادند و نهایتا وارد نهر‌ها و تونل‌ها می‌کردند. در پایان آب به صورت آبشاری زیبا از فراز صخره‌ها به درون حوضچه‌ای کوچک می‌ریخت تا مصارف کشاورزی و شرب مردم روستا را تامین کند.

معماری
سازه های آبی شوشتر

ویژگی و ساختار نظام آبی شوشتر

سازه های آبی شوشتر نشان دهنده این موضوع هستند که چقدر اقوام باستانی ایران، به سیستم توزیع آب و البته صرفه‌جویی در مصرف آن اهمیت می‌دادند. معماری و مقاومت این بنا در طی این سال‌ها، یکی از ویژگی‌های بارز و منحصربه‌فرد آن است. تصور کنید که چطور در آن دوران با دست خالی، نهری بزرگ حفر کردند و آب را از مسیر خود منحرف نمودند. از نظر عملکرد این سیستم یا بهتر بگوییم این نظام آبی بزرگ، باید بدانید که همه چیز از سد گرگر آغاز می‌شود. آب از مسیر انحرافی، پشت سد گرگر جمع می‌شود.

در بالای این سد و در ارتفاعی کاملا محاسبه شده، آب از سه حفره بزرگ بیرون می‌زند. در نتیجه هر زمان که آب از سطح خاصی بالاتر می‌رفت، این سه حفره به تخلیه آن کمک می‌کردند. همچنین باید بدانید که اندازه این سه حفره با هم تفاوت داشته و دبی‌های مختلفی دارند. اما ایرانیان باستان به همین سیستم بسنده نکردند. آنها در مسیر جریان آب، آسیاب‌های آبی قرار دادند تا از نیروی آب بیشترین بهره را ببرند. پس از آن، آب به صورت آبشاری بر روی حوضچه‌ای بزرگ می‌ریزد. این حوضچه، آب مصرفی و کشاورزی تمام مردم منطقه شوشتر را تامین می‌کرده.

معرفی بخش‌های مختلف سازه، نهایت دقت در جزئیات

این سازه‌ی مهندسی دارای بخش‌های مختلف است. هرکدام از این بخش‌ها درکارکرد کلی سازه نقشی حیاتی داشته‌اند. در این مطلب مهم‌ترین قسمت‌های این سازه را به شما معرفی می‌کنیم:

۱- پل بند گرگر ، میراث ۵۰۰ ساله

این پل بر مسیر رود گرگر ساخته شده تا مسدود کردن آب و ایجاد اختلاف سطح، آب را درون کانال‌های سه گانه‌ای به نام‌های تونل بلیطی، تونل دهانه‌ی شهر و تونل سه کوره هدایت کند. این تونل‌ها بخشی از آب را به آسیاب‌ها هدایت می‌کنند و سپس علاوه بر راه انداختن چرخه‌ی آسیاب، بخشی از آب به وسیله‌ی آبشارها به محوطه‌ی آبی می‌ریزد.

پل بند گرگر
پل بند گرگر

۲- پل بند گرگر در صفحه‌های تاریخ

موقعیت این پل حدود ۸۰۰ متر پایین‌تر از بند است و در فهرست بناهای ملی ایران و یونسکو نیز ثبت شده است. با نگاهی به تاریخ نوشته‌ها می‌توانیم اهمیت این پل بند را ببینیم. عبدالله جزایری در کتاب تذکره شوشتر درباره‌ی پل بند گرگر این گونه نوشته است:

«طهماسب سلطان ولد محمد سلطان مذکور سه سال حاکم بود و در ایام او بنای پل گرگر به اتمام رسید و قبل از آن مردم از روی بند میزان تردد می‌نمودند. و بانی پل ملا حسینی مردی درویش بی روزگار پریشان حال بود و چون این اراده کرد به هرکه اظهار نمود او را تمسخر و ملامت می‌کردند. تا آنکه به طوف افتاده کمر عزیمت بر میان بست و توفیق الهی امداد نموده و به اتمام رسانید و ذکر خیر او به روزگار باقی ماند. و مبلغ‌ها از اخراجات فاضل ماند که ملا حسین طواحین (آسیاب ها) و دکاکین ساخت و املاک خرید. و تاریخ بنای پل را بدین وجه گفته‌اند، این پل از جهد حسینی شد تمام.»

۳- بند میزان ، سد نیم‌دایره‌ای شوشتر در سازه های آبی شوشتر

شروع فرآیند تقسیم آب در سازه های آبی شوشتر از این بند صورت می‌گیرد. این بند که به صورت نیم دایره و از سنگ و ساروج ساخته شده، بر رود کارون قرار گرفته و وظیفه‌ی تقسیم آب بین رودهای گرگر و شطیط را به عهده دارد. بند میزان حدود ۴۰۰ متر طول و ۵ متر ارتفاع دارد و هدف ساخت آن بالا آوردن سطح آب برای استفاده‌ی راحت‌تر از منابع آبی در کشاورزی بود.

اهمیت این بند به سبب ۱۰ دهانه‌ی عبور آب است که هرکدام از این دهانه‌ها مانند ریل، آب را به قسمت‌های مشخص شده هدایت می‌کنند. البته امروزه بخشی از دهانه‌های بند میزان توسط شاخ و برگ درختان مسدود و این عامل باعث افزایش فشار آب در دهانه‌های دیگر آن شده است. این اتفاق می‌تواند زمینه‌ای برای آسیب جدی و حتی تخریب این بند تاریخی با شهرت جهانی باشد.

بند میزان ، سازه های آبی شوشتر
بند میزان ، نقطه‌ی شروع فرآیند سازه‌ها

۴- سیکا ، معبر با صفای شوشتر

سیکا به بخش‌هایی از کانال‌های آب‌رسان بند میزان گفته می‌شود که عبور آب از کانال را راحت‌تر می‌کند. این حفره‌ها البته محلی برای استراحت و تفرج در محیط اطراف بند نیز بود.

سیکا ، سازه های آبی شوشتر
سیکا در سازه های آبی شوشتر

۵- برج کلاه فرنگی، یکی از زیباترین جاذبه‌های سازه های آبی شوشتر

در انتهای بند میزان و بر فراز تپه، برج هشت ضلعی و آجری را می‌بینید که به بند اشراف دارد. ارتفاع آن حدود هفت متر است و اسناد تاریخی روایت می‌کنند که روزگاری محل دیده بانی قیصر روم یا شاپور ساسانی برای نظارت بر کارگران در بند میزان بوده است. این برج که البته امروزه بخش زیادی از آن آسیب دیده در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

برج کلاه فرنگی ،سازه های آبی شوشتر
برج کلاه فرنگی ،دیده‌بانی در مسیر کارون

۶- رودخانه دست کند گرگر

همان‌طور که از اسمش پیداست، این رودخانه ساخته‌ی دست انسان است. هنگامی که بند میزان آب رودخانه‌ی کارون را تقسیم می‌کند، بخشی از این آب به رودخانه‌ای می‌ریزد که بستر و مسیر آن توسط معماران سازه‌ی آبی ایجاد شده بود. این مسیر با نام رودخانه گرگر معروف شد و امروزه در اطراف آن نخل‌های سبز بسیاری را می‌بینید که به آن‌ها باغ خان می‌گویند. این رود حدود ۴۰ کیلومتر طول دارد و در نهایت با رودخانه شطیط یکی می‌شود.

گر گر ، سازه های آبی شوشتر
رودخانه گرگر ، رود دست‌ساز سازه های آبی شوشتر

۷- آسیاب‌های آبی ، دیدنی‌ترین بخش‌های سازه

سازه های آبی شوشتر تنها مسیرهایی برای جهت‌دهی به آب رود خروشان کارون نیستند. در این سازه‌های مهندسی، آسیاب‌های آبی زیادی را می‌توانید ببینید. این آسیاب‌های آبی نشان می‌دهند که تمرکز حکومت‌ها به نهایت استفاده از انرژی‌های طبیعی بوده است. در این سیستم، نیروی آب باعث ایجاد حرکت در چرخه‌های آسیاب می‌شد. چرخش آسیاب می‌توانست برای تهیه‌ی آرد به کمک کشاورزان بیاید. بنای این آسیاب‌ها شامل دو بخش بود؛ بخش روئین اتاق تو در تو و محل قرارگیری آسیابان بود و بخش زیرین محل قرارگیری پره‌های آسیاب بود و در آب قرار داشت. بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهند که در گذشته ۴۰ آسیاب آبی در محوطه‌ی سازه وجود داشت. امروزه تقریبا نیمی از این آسیاب‌ها باقی مانده است.

آسیاب آبی ، سازه های آبی شوشتر
آسیاب آبی ، تجلی صنعت در سازه های آبی شوشتر

۸- پلکان ۴۰۰۰ ساله ، راه‌پله‌ای به قدمت ایران باستان

این پله‌ها پله‌های دست‌سازی هستند که باعث اتصال سازه های آبی شوشتر به محوطه‌ی مسکونی می‌شدند. عده‌ای از تاریخ شناسان قدمت آن را به هزار سال پیش تخمین زده‌اند. اما در این مسیر، سنگ نوشته‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد این راه خشتی زیبا عمری طولانی‌تر داشته است.

۹- بند برج عیار ، آب‌رسان باغ‌های اطراف

این بند در مسیر رود گرگر قرار گرفته و دهانه‌ای منحنی دارد. بند برج عیارد دارای دو قسمت ۱۵۰ متری است که برای منحرف کردن مسیر آبی در زمان ساسانیان ساخته شد. بخشی از این بند بر اثر آسیب‌های طبیعی تخریب و باعث از یبن رفتن تعدادی از باغ‌های میوه ی اطراف بند شد.

میر عبداللطیف خان شوشتری در کتاب تحفه العالم دراین باره چنین نوشته است:

«این شهر(شوشتر) در روزگار پیشین از شهرهای بسیار مهم و قشنگ ایران بشمار می‌آمده و دارای بازارهای مفصل و باغ‌های مشجر و خیابان‌های با نزهت و صفا بوده است. وسعت اسواق و کثرت باغات و وفور فواکه و اشجار و صنعت دیبای آن در دنیای آن روز شهرتی به‌سزا داشت. باغ‌های داخل شهر مانند سالم آباد و گلابی و بلاگردان و باغچه‌های محله سید حسین در سال ۱۱۱۱  به‌واسطه شکست بند برج عیار خراب شده و باغ‌های سمت شرقی شهر مانند باغ بلبل و باغ فیض الله شکر نویس و تالش علیا و تالش سفلی نیز به همین سبب از میان رفت».

پرستشگاه صائبین محل عبادت پیروان یحیای تعمید دهنده که امروزه یکی از اقلیت‌های مذهبی ایران، عراق و سوریه به شمار می‌روند نیز در محدوده‌ی این بند قرار دارد.

سازه های آبی شوشتر
سازه های آبی شوشتر

۱۰- بند ماهی بازان ، منطقه‌ای برای صیادان

مانند بندهای دیگر منطقه، بند ماهی بازان برای بالابردن سطح آب رودخانه و استفاده‌ی ساده‌تر از منابع آبی ساخته شد. از دیواره‌هایی که برای بالا نگه داشتن سطح آب ساخته شد، تنها دو دیواره باقی مانده است. بند ماهی بازان که به آن بند خدا آفرین هم می‌گفتند، محل مناسبی برای صید ماهی‌های رود کارون بود.

بند ماهی بازان ، سازه های آبی شوشتر
بند ماهی بازان ، حفره‌ای برای صیادان در سازه های آبی شوشتر

۱۱- بند دختر ، نماد الهه آب‌ها

این بند یکی از معبرهای آبی کم عمق منطقه است که به دلیل نزدیکی به قلعه دختر آن را بند دختر نام‌گذاری کرده‌اند. البته عده‌ای عقیده دارند علت این نام‌گذاری انتساب این منطقه به آناهیتا، الهه‌ی آب‌های روان و باروری است.

۱۲- بند شرابدار ، از بندهای مهم سازه

در مسیر نهر رقط بند مهم دیگری ساخته شده که به آن بند شرابدار می‌گویند. این بند سنگی دو انحنا شرقی و غربی دارد و از مهم‌ترین بندهای سازه های آبی شوشتر برای آبیاری باغ‌های انگور به حساب می‌آمد.

سازه های آبی شوشتر -
زیبایی آبشارها در سازه های آبی شوشتر

۱۳- بند قیر از جاذبه‌های دیدنی سازه های آبی شوشتر

همان‌طور که اشاره شد، بند، میزان شدت جریان آب رودخانه کارون را تقسیم می‌کرد. این بند، آب را به دو بخش مختلف تقسیم کرده و رودخانه‌های گرگر و شطیط را ایجاد می‌کرد. نسبت این تقسیم دو به چهار بود. یعنی رودخانه گرگر دو سهم از آب کارون را نصیب خود کرده بود و چهار سهم به رودخانه شطیط اختصاص داشت. به همین خاطر، رود گرگر را دو دانگ و رود شطیط را چهار دانگ می‌نامیدند. این روند تا بند قیر، در جنوب شوشتر ادامه داشت. وظیفه بند قیر، پیوند دادن دوباره این رودخانه‌ها و تشکیل رود اصلی کارون بود. این بند هنوز هم پا بر جا است و باید بدانید که در آن دوران، وجود این بند باعث پدید آمدن تمدنی به نام عسگر مکرم شد. عسگر مکرم تمدنی بود که پس از مدتی، یکی از ضرابخانه‌های سلسله آل بویه در آن به وجود آمد.

بند قیر
بند قیر

۱۴- پل بند لشکر

پل بند لشکر یکی از سالم‌ترین پل‌های به جا مانده از سازه های آبی شوشتر است. قدمت این پل به دوران ساسانی باز می‌گردد و به عنوان مسیری برای دسترسی اهالی شوشتر به آبادی‌های جنوبی کاربرد داشته. برخی از باستان‌شناسان بر این باور هستند که پل بند لشکر در نزدیکی یکی از شش دروازه شوشتر قرار گرفته و حصارهایی که امروز شاهد آن هستیم هم گویای این موضوع هستند. مکان احداث این پل بند، بر روی رودخانه رقط و در جوار امامزاده عبدالله است. در ساخت آن از خاک، قلوه سنگ، ماسه سنگ و انواع ملات ساروج استفاده شده و همین موضوع باعث شده تا هزاران سال پا بر جای باقی بماند.

پل بند لشکر
پل بند لشکر

۱۵- بند دارا

بارها به این موضوع اشاره کردیم که سلسله‌های مختلف، از سازه های آبی شوشتر استفاده می‌کردند و هر بار قسمت جدیدی به آن اضافه می‌نمودند. به عنوان مثال، پل بند لشگر، در دوران ساسانی به این مجموعه اضافه شده است. اما بند دارا که بر روی رود گرگر قرار داشت، یکی از مهم‌ترین بند‌های این مجموعه به حساب می‌آید. این پل در منطقه میاناب قرار گرفته و قدمت آن به دوران هخامنشیان باز می‌گردد. به همین خاطر در میان همه بخش‌های مختلف سازه های آبی شوشتر، این بند از ارزش تاریخی بسیار بالایی برخوردار است.

بند دارا | سازه های آبی شوشتر
بند دارا

۱۶- پل بند شادروان ، مسیری برای عبورومرور

این پل یکی از مهم‌ترین بخش‌های سازه بود. ابن حوقل در کتاب صوره الارض درباره‌ی این پل نوشته است:

«از آثار شوشتر شادروان است که شاپور آن‌را ساخته و بنایی است شگفت انگیز که طول آن حدود ۱ میل و با آجر ساخته شده چنانکه جلوی آب را می‌گیرد و آب را تا باب شوشتر بالا می آورد.»

بقایای این پل هنوز در کنار رود کارون دیده می شود.

بند شادروان ، سازه های آبی شوشتر
بند شادروان ، عریض‌ترین پل سازه های آبی شوشتر

۱۷- کانال داریون ، ساخته‌ی داریوش بزرگ

نام نهر داریون برگرفته از نام داریوش بزرگ است. این کانال وظیفه‌ی انتقال آب از شمال به جنوب شهر را دارد. دشت میاناب شوشتر از طریق این کانال آبیاری می‌شد.

نهر داریون
نهر داریون ، دالان ساخته‌ی داریوش بزرگ

بازدید از همه جاذبه‌های سازه آبی شوشتر به ساعت‌ها زمان احتیاج دارد. این منطقه دارای جاذبه‌های بسیاری است که در میان آثار جهانی مهم قرار دارند. حفاظت از این بناهای تاریخی، عهد نانوشته‌ی ما با سرزمینمان است.

سفرزونی‌های عزیز، شما از کدام یک از جاذبه‌های سازه آبی شوشتر دیدن کرده‌اید؟ به نظرتان نقاط قوت و ضعف این جاذبه‌های چیست؟ نظرتان خود را با ما در میان بگذارید.


برای آشنایی بیشتر با دیدنی های خوزستان کلیک کنید.


 

منبع : مجله گردشگری سفرزون

لینک کوتاه: http://knvd.ir/ohIny
مشاهده بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا